De landelijke basisregeling voor vergunningsvrij bouwen ten behoeve van mantelzorg staat al sinds 2014 in Bijlage II van het Besluit omgevingsrecht. Sinds 2024 mogen gemeenten daar zelf aanvullende voorwaarden aan toevoegen. Dat betekent: de basisregels zijn landelijk gelijk, maar de praktijk verschilt per gemeente en navragen bij je eigen gemeente is altijd de eerste stap (bron: MantelzorgNL).
De landelijke basisregels (Bijlage II Bor)
- Maximaal 100 m² bruto oppervlak, samen met eventuele overige bijgebouwen die al op het erf staan.
- Nokhoogte tot 5 meter, goothoogte tot 3 meter.
- Alleen de begane grond telt mee als woonruimte.
- Plaatsing op het achtererf, met minimaal 1 meter afstand tot de erfgrens.
Meest voorkomende aanvullende gemeentelijke voorwaarden
- Er moet sprake zijn van intensieve mantelzorg, doorgaans minimaal circa 8 uur per week.
- Maximaal twee bewoners in de mantelzorgwoning.
- De woning moet een tijdelijk karakter hebben bij het wegvallen van de zorgbehoefte moet de woning weer verwijderd kunnen worden of van functie veranderen.
- De medische onderbouwing van de zorgbehoefte is per gemeente verschillend geregeld; sommige gemeenten vragen een verklaring van een huisarts of wijkverpleegkundige, andere gemeenten hanteren een lichtere toets.
Drie manieren om een mantelzorgwoning te realiseren
MantelzorgNL onderscheidt drie uitvoeringsvormen: de ombouw van een bestaande garage of ander bijgebouw, een nieuw bijgebouw als tijdelijke woning, of een kant-en-klare oplossing (bijvoorbeeld een chalet of prefab woning) in de tuin. De landelijke maatvoering en de gemeentelijke aanvullende voorwaarden gelden in beginsel voor alle drie de vormen.
Regels in het buitengebied
In het buitengebied speelt vaak ook het bestemmingsplan een rol, bijvoorbeeld bij agrarische percelen (zie onze bloggen over [mantelzorgwoning op agrarische grond]). Ook hier geldt: eerst de gemeente raadplegen, dan pas bestellen. Bij Moduhomes voeren we deze check gratis en vrijblijvend voor je uit, als onderdeel van het intakegesprek.
Wat verandert er met de nieuwe wet?
Met de Wet versterking regie volkshuisvesting (van kracht per 1 juli 2026) en het bijbehorende Besluit (verwacht per 1 januari 2027) komen er landelijke, uniforme regels die de huidige gemeente-per-gemeente verschillen moeten vervangen. Voor de nieuwe “familiewoning”-vorm, zonder zorgbehoefte-eis, is dan naar verwachting geen mantelzorgverklaring meer nodig. Voor een vergelijkbare optie zónder mantelzorgsituatie, zie onze content over de [Familiewoning].
Hoe verloopt een aanvraag of melding in de praktijk?
De meeste gemeenten werken met een omgevingsloket waar je kunt nagaan of jouw situatie vergunningsvrij is, of waar je een vergunningsaanvraag indient als dat wel nodig is. Voor vergunningsvrije situaties is vaak geen formele aanvraag nodig, maar raden we altijd aan om schriftelijk (bijvoorbeeld per e-mail) bevestiging te vragen aan de gemeente, zodat je een bewijsstuk hebt voor het geval er later vragen ontstaan bijvoorbeeld bij verkoop van de woning.
Wat als de gemeente een vergunning wél verplicht stelt?
Dan doorloop je een reguliere vergunningsprocedure, met een langere doorlooptijd dan bij een vergunningsvrij traject. Dit hoeft de bouw zelf niet te vertragen: de 3D-ontwerpfase en de voorbereiding in de fabriek kunnen vaak alvast starten, zodat de woning gereed staat zodra de vergunning binnen is.
Veelgestelde vragen
Geldt de regeling ook voor het ombouwen van een bestaande garage? Ja, de landelijke basisregeling en de gemeentelijke aanvullende voorwaarden gelden in beginsel voor alle drie de uitvoeringsvormen die MantelzorgNL onderscheidt: ombouw van een bestaand bijgebouw, een nieuw bijgebouw, of een kant-en-klare oplossing.
Hoe zit het met de erfgrens-eis van 1 meter? Deze landelijke afstandseis staat los van eventuele gemeentelijke aanvullende voorwaarden en geldt in beginsel overal: de mantelzorgwoning moet minimaal 1 meter van de erfgrens af staan.
Is een mantelzorgverklaring nu al verplicht? Dit verschilt per gemeente; sommige gemeenten vragen een formele verklaring, andere werken met een lichtere onderbouwing. Navragen bij de eigen gemeente blijft de enige zekere weg.
Bron: MantelzorgNL.
